Lừa đảo trực tuyến: Thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm

Theo Báo cáo khảo sát an ninh mạng năm 2025 của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA), thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong năm 2025 ước tính vượt 6.000 tỷ đồng. Mặc dù tỷ lệ nạn nhân có xu hướng giảm so với năm trước, nhưng các thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi và khó nhận diện hơn. Đặc biệt, hình thức mạo danh cơ quan công an được ghi nhận là thủ đoạn lừa đảo phổ biến nhất trong năm 2025.

Trang Facebook giả mạo Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao (A05)

Khảo sát của NCA được thực hiện trên hơn 60.000 người dùng Internet trên phạm vi toàn quốc cho thấy các hình thức lừa đảo phổ biến gồm: Giả danh cơ quan nhà nước, người thân, shipper, giả mạo trúng thưởng và lừa đảo đầu tư tài chính. Trong đó, các kịch bản liên quan đến cán bộ công an, viện kiểm sát, tòa án hoặc luật sư luôn có tỷ lệ thành công cao do đánh trúng tâm lý lo sợ pháp luật của nạn nhân.

Khi công an, tòa án và luật sư bị “mượn danh”

Những năm gần đây, nhiều vụ việc cho thấy các đối tượng lừa đảo không còn chỉ sử dụng các cuộc gọi thông thường mà đã xây dựng các kịch bản phức tạp hơn.

Một trong những thủ đoạn phổ biến là gọi điện tự xưng cán bộ công an, điều tra viên hoặc kiểm sát viên, thông báo nạn nhân có liên quan đến các vụ án ma túy, rửa tiền hoặc lừa đảo xuyên quốc gia. Sau đó, đối tượng yêu cầu giữ bí mật, không trao đổi với người thân và làm theo hướng dẫn để “chứng minh sự trong sạch”.

Thực tế cho thấy, nhiều nạn nhân đã chuyển hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng vào các tài khoản do đối tượng chỉ định với lý do “kiểm tra nguồn tiền” hoặc “xác minh tài sản”.

Theo cảnh báo của Bộ Công an, các đối tượng hiện còn sử dụng video call với hình ảnh được dàn dựng giống trụ sở cơ quan điều tra, sử dụng trang phục công an và bố trí nhiều người đóng vai cán bộ để tăng độ tin cậy. Nhiều trường hợp học sinh, sinh viên bị thao túng tâm lý dẫn đến các vụ việc được gọi là “bắt cóc online”, khiến gia đình hoảng loạn và chuyển tiền cho tội phạm.

Hiện nay, các thủ đoạn giả danh lực lượng công an để lừa đảo vẫn đang diễn biến phức tạp và liên tục xuất hiện dưới những hình thức mới. Tháng 3/2026, Công an tỉnh Cao Bằng đã kịp thời ngăn chặn một vụ việc khi các đối tượng gọi điện giả danh cán bộ công an, thông báo nạn nhân có liên quan đến một vụ án hình sự và yêu cầu phối hợp điều tra. Nhận thấy dấu hiệu bất thường, người dân đã chủ động trình báo cơ quan công an, qua đó tránh được nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản.

Một tháng sau đó, nhiều địa phương tiếp tục ghi nhận tình trạng các đối tượng giả danh cán bộ công an, cán bộ hành chính hoặc cán bộ quản lý dữ liệu dân cư để yêu cầu người dân “cập nhật thông tin định danh điện tử”. Đối tượng thường đọc chính xác một số thông tin cá nhân của nạn nhân nhằm tạo lòng tin, sau đó gửi hình ảnh thẻ ngành, văn bản giả mạo và yêu cầu cài đặt các ứng dụng lạ hoặc ứng dụng VNeID giả mạo. Khi nạn nhân làm theo hướng dẫn, mã độc sẽ được cài vào điện thoại, giúp đối tượng chiếm quyền điều khiển thiết bị, thu thập dữ liệu cá nhân, mã OTP, thông tin sinh trắc học và thực hiện hành vi chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng.

Một xu hướng đáng lo ngại khác xuất hiện trong năm 2026 là các kịch bản “bắt cóc online”. Đối tượng giả danh công an hoặc cơ quan điều tra, đe dọa nạn nhân liên quan đến các vụ án ma túy, rửa tiền hoặc lừa đảo xuyên quốc gia, sau đó yêu cầu nạn nhân đến khách sạn hoặc địa điểm kín đáo, cắt liên lạc với gia đình và thực hiện các cuộc gọi video theo sự chỉ đạo của chúng. Từ những hình ảnh, video do nạn nhân cung cấp, các đối tượng tiếp tục dựng hiện trường giả để yêu cầu người thân chuyển tiền chuộc. Thủ đoạn này đã được nhiều cơ quan chức năng và cơ sở giáo dục trên cả nước phát đi cảnh báo trong thời gian gần đây.

Đáng chú ý, cuối tháng 5/2026, Công an TP.HCM đã nhanh chóng truy xét và bắt giữ nhóm đối tượng giả danh cảnh sát hình sự để chặn xe người dân, kiểm tra giấy tờ và đe dọa nhằm chiếm đoạt tiền. Vụ việc cho thấy hành vi mạo danh lực lượng thực thi pháp luật không chỉ diễn ra trên không gian mạng mà còn xuất hiện ngoài đời thực, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự và niềm tin của người dân đối với các cơ quan bảo vệ pháp luật.

Nếu trước đây các đối tượng chủ yếu giả danh cơ quan nhà nước thì hiện nay xuất hiện ngày càng nhiều trường hợp giả danh luật sư, văn phòng luật sư hoặc tổ chức hỗ trợ pháp lý.

Các đối tượng lập fanpage, website, tài khoản mạng xã hội giả mạo, sử dụng hình ảnh của luật sư có thật, đăng tải giấy chứng nhận hành nghề giả hoặc quảng cáo khả năng “can thiệp vụ án”, “lo án treo”, “đòi lại tiền lừa đảo”, “thu hồi tài sản bị chiếm đoạt”.

Đặc biệt nguy hiểm là hình thức lừa đảo lần hai. Sau khi nạn nhân bị lừa đảo tài chính, một nhóm đối tượng khác tiếp tục tiếp cận dưới danh nghĩa luật sư hoặc đơn vị hỗ trợ pháp lý, cam kết thu hồi tài sản nếu nạn nhân nộp trước một khoản phí dịch vụ hoặc phí điều tra. Không ít người đã tiếp tục mất tiền vì tin vào những lời hứa này.

Hành vi giả danh luật sư không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của nghề luật sư, làm suy giảm niềm tin của người dân đối với các tổ chức hành nghề luật chân chính.

Góc nhìn chuyên gia

Trao đổi với phóng viên, Luật gia Vũ Huy Đĩnh, Chi hội trưởng Chi hội Luật gia phường Vũng Tàu, trực thuộc Hội Luật gia TP.HCM, nhận định: “Điểm nguy hiểm của loại tội phạm này là chúng không chỉ lợi dụng công nghệ mà còn khai thác rất sâu yếu tố tâm lý. Khi nghe đến công an, tòa án hay luật sư, đa số người dân đều có tâm lý tin tưởng hoặc lo sợ. Đây chính là điểm yếu mà các đối tượng lừa đảo đang khai thác.”

Theo ông Đĩnh, nhiều người cho rằng mình có hiểu biết pháp luật sẽ không bị lừa. Tuy nhiên trên thực tế, khi rơi vào trạng thái hoảng loạn vì bị đe dọa liên quan đến trách nhiệm hình sự hoặc tài sản, khả năng phán đoán và kiểm chứng thông tin của nạn nhân thường giảm đáng kể.

Luật gia Vũ Huy Đĩnh tuyên truyền pháp luật phòng chống lừa đảo trực tuyến

Ông Đĩnh cũng cho rằng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ deepfake, giả mạo giọng nói và hình ảnh đang khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó nhận biết. Chi hội trưởng Chi hội Luật gia phường Vũng Tàu nhấn mạnh: “Không có cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án hay luật sư hành nghề hợp pháp nào yêu cầu người dân chuyển tiền để xác minh tài sản hoặc giải quyết vụ việc qua điện thoại. Khi nhận được các yêu cầu như vậy, người dân cần dừng ngay việc giao dịch và xác minh thông tin qua các kênh chính thức”.

Góc độ pháp lý

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, hành vi giả danh cơ quan nhà nước hoặc người có chức vụ, quyền hạn nhằm chiếm đoạt tài sản có thể bị xử lý về nhiều tội danh khác nhau tùy tính chất và hậu quả của hành vi.

Trong đa số trường hợp, đối tượng sẽ bị xem xét xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Nếu sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để thực hiện hành vi phạm tội, đây còn có thể được xem là tình tiết định khung tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Bên cạnh đó, các hành vi thu thập trái phép dữ liệu cá nhân, phát tán mã độc, chiếm đoạt quyền điều khiển thiết bị điện tử hoặc sử dụng thông tin giả mạo còn có thể bị xử lý theo các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); Luật An ninh mạng năm 2018; Luật An toàn thông tin mạng năm 2015; Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân; các quy định về giao dịch điện tử và phòng, chống tội phạm công nghệ cao.

Vì sao người dân vẫn tiếp tục trở thành nạn nhân?

Các chuyên gia an ninh mạng cho rằng nguyên nhân chính không nằm ở công nghệ mà nằm ở yếu tố con người. 

Thứ nhất, tội phạm khai thác tâm lý sợ hãi trước các thông tin liên quan đến điều tra, bắt giữ hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Thứ hai, tình trạng lộ lọt dữ liệu cá nhân khiến đối tượng có thể biết chính xác họ tên, địa chỉ, số căn cước công dân hoặc số điện thoại của nạn nhân, từ đó tạo dựng niềm tin.

Thứ ba, sự phát triển của AI giúp việc làm giả giấy tờ, giọng nói, hình ảnh và video ngày càng dễ dàng hơn.

Cuối cùng, nhiều người dân vẫn có thói quen tin tưởng vào các cuộc gọi tự xưng từ cơ quan nhà nước mà không thực hiện bước xác minh độc lập.

Khuyến nghị phòng ngừa

Để hạn chế nguy cơ trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến giả mạo cán bộ cơ quan nhà nước, người dân cần tuyệt đối không chuyển tiền theo yêu cầu qua điện thoại hoặc mạng xã hội; không cung cấp mã OTP, mật khẩu hoặc thông tin ngân hàng cho bất kỳ ai; không cài đặt ứng dụng từ các đường dẫn lạ; không làm việc với các fanpage, tài khoản luật sư không xác thực; chủ động liên hệ trực tiếp cơ quan công an, tòa án hoặc tổ chức hành nghề luật sư để xác minh thông tin; báo ngay cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo.